Een nieuw actieprogramma onder de naam ‘Hooghangend Fruit’ presenteert deze week een agenda voor radicale verduurzaming van de ziekenhuiszorg in Nederland. Het plan richt zich op ziekenhuizen en umc’s die snel CO2, afval en milieu-impact willen verminderen. De agenda sluit aan bij de Green Deal Duurzame Zorg 3.0 en Europese klimaatdoelen. Voor leveranciers en start-ups ontstaan nieuwe marktkansen, mede via regelingen en vouchers zoals subsidie digitalisering mkb Nederland.
Agenda vraagt snelle omslag
‘Hooghangend Fruit’ richt zich op maatregelen die veel winst opleveren, maar vaak worden uitgesteld. Denk aan anesthesiegassen, energie-intensieve gebouwen en wegwerpstromen op de OK. De agenda roept bestuurders op om deze dossiers bovenaan te zetten en te borgen in meerjarenplannen. Doel is tempo maken richting 2030 en 2050, met meetbare mijlpalen.
De initiatiefnemers benadrukken dat de grootste impact bij inkoop en zorgprocessen ligt. Daarom is samenwerking tussen bestuur, medische staf, inkoop, facilitaire dienst en leveranciers noodzakelijk. Het plan vraagt ook om duidelijke KPI’s per specialisme. Zo wordt verduurzaming onderdeel van kwaliteit en veiligheid van zorg.
De Green Deal Duurzame Zorg 3.0 vraagt om reductie van CO2, grondstoffen en medicijnresten. De agenda vertaalt deze doelen naar concrete keuzes voor ziekenhuizen. Dit raakt ook Europese verplichtingen rond rapportage en aanbesteding. Daardoor worden duurzaamheidseisen onderdeel van contracten met toeleveranciers.
De zorgsector is verantwoordelijk voor ongeveer 7% van de Nederlandse CO2-uitstoot.
Zware ingrepen op de OK
Operatiekamers zijn een grote bron van emissies en afval. De agenda benoemt stopzetten van desfluraan en tegengaan van lachgaslekken als snelle stappen. Ook raadt zij alternatieven aan, zoals Total Intravenous Anaesthesia (TIVA), waar medisch verantwoord. Deze keuzes verlagen direct de uitstoot van broeikasgassen.
Verder ligt de focus op circulaire instrumentstromen en betere scheiding van OK-afval. Dit vraagt om heldere protocollen en samenwerking met sterilisatieafdelingen en leveranciers. Inkoop kan sturen op herbruikbaarheid en retourlogistiek. Zo dalen zowel kosten als milieudruk over de levenscyclus.
Het dossier medicijnresten blijft aandacht vragen. Strengere filters en slimmere toediening verminderen lozingen. Ziekenhuizen kunnen met apotheken werken aan alternatieven met lagere milieubelasting. Dat past binnen Europese afspraken over farmaceutische duurzaamheid.
Energie en gebouwen versnellen
Ziekenhuizen verbruiken veel energie door 24/7-bedrijf, luchtbehandeling en beeldvormende apparatuur. De agenda zet in op elektrificatie, warmte-koudeopslag, isolatie en zon op dak. Grote daken en technische ruimtes bieden hiervoor ruimte. Power purchase agreements (PPA’s) kunnen het prijsrisico van duurzame stroom verlagen.
Nederlandse regels verplichten energiebesparing wanneer maatregelen zich binnen vijf jaar terugverdienen. Dit staat in de energiebesparingsplicht van de Wet milieubeheer en informatieplicht via RVO. Met energiemonitoring valt extra winst te boeken. Zo kunnen facilitaire teams het verbruik per gebouwdeel sturen.
Voor verbouwingen gelden BENG-eisen en sinds 2024 het Besluit bouwwerken leefomgeving onder de Omgevingswet. Dat vraagt om vroegtijdige integratie van duurzaamheid in elk bouwdeel. Gebouwautomatisering helpt daarbij, mits goed onderhouden. Het verlaagt piekbelasting en kosten op langere termijn.
Subsidies en regels als hefboom
Financiering bepaalt het tempo van uitvoering. Ziekenhuizen en leveranciers kunnen gebruikmaken van SDE++ voor duurzame opwek en EIA, MIA/Vamil voor energiezuinige en circulaire investeringen. Voor pilots en demonstraties zijn DEI+ en TSE interessante opties. Regionale vouchers ondersteunen soms ook digitalisering bij mkb-leveranciers.
De Europese CSRD verplicht grote organisaties tot gestandaardiseerde duurzaamheidsrapportage. Dit betekent dat ziekenhuizen en grote toeleveranciers hun CO2, afval en ketenimpact moeten meten en publiceren. Leveranciers moeten data aanleveren over hun producten, inclusief levenscyclus. Zo worden CO2 en circulariteit harde gunningscriteria bij inkoop.
Bij inkoop geldt de Aanbestedingswet en Europese aanbestedingsregels. Duurzame EMVI-criteria kunnen circulaire modellen en lage CO2-voetafdruk belonen. Dat opent de markt voor product-as-a-service en remanufacturing. Het mkb kan zich zo onderscheiden met meetbare prestaties.
Kansen voor zorgleveranciers
De agenda vergroot vraag naar circulaire disposables, herbruikbare textielstromen en efficiënte logistiek. Mkb’ers kunnen waarde bieden met terugname, refurbish en sterilisatie onder strikte kwaliteitsnormen. Let wel: de Europese MDR stelt eisen aan herverwerking van medische hulpmiddelen. Leveranciers moeten aantoonbaar veilig en traceerbaar werken.
Digitale oplossingen verminderen ritten, voorraden en verspilling. Voorraadmonitoring, slimme routeplanning en conditionering leveren zichtbare resultaten op. Dit vraagt dataverkeer tussen ziekenhuis en leverancier. AVG en NEN 7510 waarborgen privacy en informatiebeveiliging.
Nieuwe aanbestedingen vragen transparantie over scope 1, 2 en 3-emissies. Scope 3 gaat over uitstoot in de keten, zoals grondstoffen en transport. Een levenscyclusanalyse (LCA) maakt die zichtbaar. Bedrijven met betrouwbare data winnen aan geloofwaardigheid en slaagkans.
Digitale zorg met waarborgen
Meer digitale zorg vermindert reisbewegingen van patiënten en personeel. E-consulten, monitoring op afstand en tele-IC schelen tijd en uitstoot. Dat geeft direct milieuwinst en ontlast de zorg. Tegelijk stijgt de vraag naar veilige dataopslag en interoperabiliteit.
Organisaties moeten daarbij voldoen aan de AVG en de medische richtlijnen voor gegevensuitwisseling. Dat betekent minimale dataverzameling, duidelijke toestemming en versleuteling. Toepassingen met AI vallen onder de Europese AI Act. Leveranciers moeten aantonen dat systemen veilig, uitlegbaar en bias-arm zijn.
Datacenters en cloudverbruik krijgen aandacht in de CO2-boekhouding. Door groene PPA’s en efficiënte hosting daalt de digitale voetafdruk. Heldere contracten leggen prestaties en meetmethodes vast. Zo blijft de milieuwinst van digitale zorg aantoonbaar.
Meten, rapporteren en sturen
De agenda vraagt om standaardiseren van metingen volgens het Greenhouse Gas Protocol. Dat maakt prestaties vergelijkbaar tussen ziekenhuizen en leveranciers. Dashboards helpen bij sturen op KPI’s per afdeling. Jaarlijkse audits borgen de kwaliteit van de data.
Transparantie is ook economisch relevant. Zorgverzekeraars en banken kijken naar klimaatrisico en investeringsplannen. Betere scores verlagen financieringskosten en vergemakkelijken onderhandelingen. Zo betaalt verduurzaming zich ook financieel terug.
Tot slot is scholing cruciaal. Medisch en facilitair personeel moet weten wat werkt en waarom. Deze agenda benadrukt daarom opleiding en duidelijke verantwoordelijkheden. Zo wordt verduurzaming vast onderdeel van goede zorg.